Szukaj

Kategorie

Okulary

 

Każdy teleskop wizualny bez dobrych okularów jest niewiele wart. Aktualnie na rynku światowym istnieje ogromny wybór okularów astronomicznych i nie sposób ich wszystkich omówić, gdyż wciąż powstają nowe ich typy i modyfikacje. Zanim powiemy jaki okular wybrać, musimy dowiedzieć się co jest najważniejsze okularach i jaka jest różnica między dostępnymi okularami. Czy najważniejsze jest powiększenie? Otóż okazuje się, że nie! Przede wszystkim wysoka jakość optyki i pole widzenia. Pole widzenia liczone w stopniach jest bardzo ważnym parametrem w okularze. Powód jest prosty: np. okular Huygensa ma pole widzenia ok. 30°, a dla porównania okular Plössla standardowo 50°. Jak łatwo zauważyć możemy widzieć za pomocą okularu Plössla o takiej samej ogniskowej prawie dwa razy więcej na niebie nie zmieniając powiększenia na większe. Jakość optyki odgrywa również niebagatelną rolę. Kiedy wybieramy okular, warto kupić ten o najlepszej jakości optyki na jaką oczywiście nas stać. Koniecznie achromatyczny i z powłoką przeciwodblaskową która podnosi sprawność i kontrast. Warto dodać, że jeśli ktoś kupuje teleskop i nie chcąc wydawać pieniędzy od razu na wszystko, może kupić tubę optyczną lub teleskop ze statywem, a potem dopiero potrzebne okulary. Przejdźmy zatem do opisu najpopularniejszych okularów jakie są dostępne na astronomicznym rynku.

Huygensa
Jest to najprostszy okular dwuelementowy. Ma on bardzo prostą budowę składającą się z dwóch pojedynczych soczewek (jest oznaczany literą H) i ma bardzo małe pole widzenia ok. 30°. Należy wspomnieć, że okular ten jest bardzo często używany w tanich mikroskopach typu szkolnego oraz w większości kiepskiej jakości hipermarketowych teleskopów. Warto też zwrócić uwagę, że ten okular w teleskopach o światłosiłach f/4 do f/8, nie będzie dawał ostrego obrazu na całej powierzchni pola widzenia. Wbrew pozorom jest to dobry okular dla ogniskowych 40 do 200mm w połączeniu z długoogniskowymi refraktorami ze światłosiłą f/15 i mniejszą. Do dziś stosowany w dużych, wiekowych refraktorach jak "Licka" czy "Jerkessa".

Ramsdena
Jest to okular dwuelementowy, o bez wątpienia lepszej optyce (oznaczany literą R), jednak ciągle nie jest to okular, z którego bylibyśmy w pełni zadowoleni. Posiada również małe pole widzenia, ok. 35°do 40°. Nadaje się także do teleskopów o światłosile nie j aśniejszej niż 1/6. Jego odmiana z achromatyczną soczewką oczną nazywana jest często okularem achromatycznym lub inaczej Achromatic Ramsden (AR).

Kellnera
Jest to kolejny okular (oznaczenie K). Ma on większe pole widzenia niż okular Huygensa, wynoszące około 40-45°. Okular Kellnera składa się z trzech elementów optycznych - klejonej soczewki ocznej i pojedynczego kolektywu uginającego brzegowe wiązki światła ku soczewce ocznej, co zwiększa jego pole widzenia. Jest też achromatyczny. Zapewnia on lepszą jakość obrazu na obrzeżach obserwowanych obrazów.

Okular Kellnera

Jednym słowem jest to w miarę tani i dobry okular do wielu amatorskich zastosowań. Zalecany zakres ogniskowych to 20 do 80 mm. Błędem jest kupowanie tanich Kellnerów o ogniskowej krótszej niż 15mm, gdyż posiadają za mało wysuniętą źrenicę wyjściową i trzeba dosłownie przyklejać do nich oko, co na mrozie może być nawet niebezpieczne!

RKE
Reversed Kellner Eyepiece (oznaczenie RKE), na rynku jest obecny od dawna, a obecnie produkowany przez coraz więcej liczących się firm na świecie. Posiada on lepsze parametry optyczne od Kellnera i większe od niego pole widzenia dochodzące do 60°. Dzięki nowoczesnym technikom obliczeniowym i coraz lepszemu szkłu optycznemu ten okular jest obecnie godnym polecenia przy ogniskowych z przedziału od 20 do 50mm szczególnie do obserwacji obiektów mgławicowych. Jego prosta trzy-soczewkowa konstrukcja i dobre warstwy MC nadają mu dużą sprawność optyczną, co jest bardzo ważne przy obserwacji słabych mgławic. Jego znaczne odsunięcie źrenicy czyni z niego również bardzo komfortowy okular.

Plössla
Okular ten (oznaczenie PL), zwany też czasem okularem symetrycznym jest okularem składającym się z czterech elementów optycznych (po dwa sklejone zespoły, nie koniecznie jednakowe), o dobrej jakości obrazu i stosunkowo dużym polu widzenia, bo wynoszącym ok. 45-55°.

Okular Plössla

Jest w pełni achromatyczny. Ma przyzwoicie odsuniętą źrenicę wyjściową do większości typów obserwacji. Nadaje się on do obserwacji większości obiektów i zapewnia ostry obraz na obrzeżach i w centrum pola widzenia. Zalecane ogniskowe to 8-40mm ze względu na lepiej wysuniętą źrenicę wyjściową. Okulary z ogniskową ponad 40mm są za ciężkie i zbyt ciemne poprzez straty w ich grubych soczewkach.

Super-Plössla
Kolejna generacja okularu Plössla (oznaczenie S-PL). Przewyższa on ceną jak i jakością swego starszego brata. Jego optyka jest bardziej skomplikowana, często 5-6 elementowa, co odbija się na cenie, ale pozwala nam się rozkoszować dobrym obrazem na całej powierzchni i szerszym polem widzenia od standartowego Plössla, bo 50-60°. To taki udoskonalony Plössl. Zalecane ogniskowe to 6-30mm ze względu na jeszcze lepiej od Plössla wysuniętą źrenicę wyjściową. Niestety większość dostępnych na naszym rynku okularów S-PL jest taka tylko z nazwy, gdyż nieuczciwe firmy w pogoni za szybkim zyskiem dodają przedrostek super do zwykłych Plössli. Jest również na rynku odmiana Plössla o odmiennym układzie optyki z wklęsłymi od oka i teleskopu soczewkami zewnętrznymi. Okulary te także czasem nazywa się Super-Plösslem, co jest już do zaakceptowania, gdyż mają one lepszą korekcję aberracji od klasycznych Plössli.

Ortoskopowe
Są to okulary cztero-elementowe, nazywane też czasem Abbego od nazwiska ich konstruktora. Ich obraz jest bardzo dobry i ostry - zazwyczaj lepszy niż Plössl. Posiada jednak mniejsze pole widzenia w granicach 40-45°, za to jest w pełni wolny od dystorsji.

Okular ortoskopowy

W Polsce okular ten jest rzadko spotykany i trudny do wykonania z powodu potrójnego sklejonego zespołu optycznego. A szkoda, ponieważ okulary ortoskopowe doskonale nadają się do naukowych obserwacji Księżyca i planet. Z mgławicami radzą sobie trochę gorzej ze względu na mniejsze pole widzenia. Zalecany zakres ogniskowych to 6-30mm, mają daleko wysuniętą źrenicę wyjściową i mogą być stosowane jako średnio i krótkoogniskowe okulary. Ortoskopy o ogniskowych ponad 30mm mają spore straty światła w grubych soczewkach, co nie jest korzystne dla obserwatora.

Monocentryczne
To nowy typ okularu dostępny jest na europejskim rynku od niedawna. To okular trzyelementowy, jego optyka wygląda jak sklejony z trzech soczewek długi walec szklany i ma zastosowanie do obserwacji planetarnych z powodu swojego wysokiego kontrastu spowodowanego sklejeniem wszystkich soczewek w jeden zespół optyczny. Niestety jego pole widzenia jest mizerne bo wynosi od 30 do 35° a cenę ma wysoką i raczej pozostanie ciekawostką optyczną niż przebojem na europejskim rynku okularowym. Jego wysunięcie źrenicy też nie jest zadowalające, szczególnie do krótkich ogniskowych, a powtarzające się w zagranicznych recenzjach raporty o odblaskach raczej nie wróżą mu kariery w wśród użytkowników. Jego nazwa wzięła się stąd, że wszystkie promienie tworzące jego soczewki są identyczne. Pochodzi od okularu homocentrycznego gdzie wszystkie promienie soczewek są zaczepione w jednym punkcie. Takie rozwiązanie czyni go niewrażliwym na przechylanie, czy nawet trzymanie w ręce i ma militarny rodowód.

Lantanowe
Jest to okular (oznaczenie LE) podchodzący pod poważniejsze zastosowania amatorskie i profesjonalne. Jego pole widzenia to ok. 45-65°. Jakość takiego okularu jest bardzo wysoka. Okular lantanowy składa się z większej liczby elementów - od pięciu do sześciu soczewek, w tym jednej z lantanowego szkła, co znacząco zmniejsza jego widmo wtórne poniżej progu detekcji oka i pozwala na wygodne wysunięcie źrenicy wyjściowej na komfortową odległość około 20mm. Posiada on dużą, wygodną w patrzeniu soczewkę oczną. Nawet przy najkrótszych ogniskowych rzędu 3mm ma ona średnicę ponad 20mm. Działa on poprawnie w szerokim zakresie światłosił (podobnie jak PL i S-PL). Okular ten nadaje się dla osób, które chcą się zajmować astronomią prawie profesjonalnie. Nie jest dawany w standardzie w praktycznie żadnym teleskopie ze względu na swoją wyższą cenę. Spotykany zakres ogniskowych to 2 do 40mm. Jest polecany do obserwacji planetarnych, szczególnie jako krótko ogniskowy okular z powodu najdalej wysuniętej źrenicy i bardzo dobrej jakości obrazu w całym polu, co jest ważne przy tego rodzaju obserwacjach.

Ultrawide i Super-Ultrawide
Jest to nowoczesna odmiana Erfla i Naglera (oznaczenie UWA i SWA). Konstrukcje te są szerokokątnymi okularami profesjonalnymi, o bardzo złożonej i skomplikowanej budowie (są obliczane i wykonane z wykorzystaniem najnowszych technologii i specjalnych szkieł). Ich pole widzenia wynosi ok. 68-95° i w pełni pokrywa pole widzenia oka ludzkiego. Składają się one z około 6-9 elementów optycznych, tak więc jakość jest bliska idealnej. Jednakże nasze oczy nie są idealne i w miarę ostry obraz widzą na raz w polu nie przekraczającym 65-70°, co powoduje że w tak szerokokątnych okularach nie obejmujemy całego pola i oko nasze "skacze" przeglądając pole widzenia, co z kolei jest dość nieprzyjemnym efektem.

Okular Ultrawide

Jaki okular wybrać?
Powyżej opisane okulary są podstawowymi okularami jakie możemy kupić w Polsce i na świecie. Godne polecenia są okulary Kellnera. Jeśli jednak mamy więcej pieniędzy na teleskop, to dodajmy ok. 100 zł i kupmy sobie okular Plössla lub Super-Plössla. Dla osób mających duże teleskopy i zajmujących się astronomią niemal profesjonalnie (lub po prostu Ci co mogą sobie pozwolić na poważny wydatek) polecam okular Erfla, lantanowy lub nawet UWA i SWA. Reasumując, kupując okular powinniśmy kupić najlepszy na jaki nas stać! Skąd wziąć (tanio kupić!) okular do naszego, czasami z wielkim wysiłkiem kupionego lub skonstruowanego teleskopu? Do celów amatorskich nadają się okulary z lornetek, lunet i teodolitów. Są to z reguły okulary typu Kellnera. Okulary mikroskopowe (przeważnie Huygensa) nie dają takiego komfortu pracy, ze względu na małe pole widzenia. Jak już wiemy klasyczny okular składa się z dwóch lub więcej soczewek, gdyż nie stosuje się pojedynczych soczewek ze względu na zjawisko aberracji chromatycznej. Można wprawdzie samemu próbować konstruować okulary, zwłaszcza te proste (Huygensa, Ramsdena, symetryczne), ale bez gruntownej wiedzy, specjalistycznego oprogramowania i dostępu do jakościowych soczewek, jest to raczej problematyczne i nieopłacalne. Na sukces więc trudno liczyć.

Pole widzenia okularu
W powyższym tekście niejednokrotnie pojawiało się pojęcie pole widzenia. Jest ono podawane przez producentów jako pozorne pole widzenia okularu, czyli kat pod którym oglądamy jego diafragmę i aby obliczyć jakie będziemy mieli prawdziwe pole widzenia w naszym teleskopie musimy skorzystać z prostego wzoru: rzeczywiste pole widzenia = pole widzenia pozorne posiadanego okularu / powiększenie teleskopu z tym okularem. Np. mamy teleskop o ogniskowej 1000 mm i wkładamy okular Plössla o ogniskowej 10 mm . Dzieląc ogniskową obiektywu (lustra) przez ogniskową okularu np. 1000/10 = 100. Czyli mamy powiększenie 100x. Teraz dzieląc pole widzenia podane przez producenta (w przypadku pola widzenia okularu Plössla wynosi ono około 50°) przez 100x (Pole=50:100) mamy wynik zaledwie 0,5°. Wstawiając zamiast okularu Plössla, np. okular Super Plössla o tej samej ogniskowej mamy już pole widzenia wynoszące 0,6 stopnia. Wbrew pozorom te 0,1 stopnia to nie jest tak mało. Jest to przecież 20% więcej obrazu widzianego i większa szansa na odnalezienie szukanego obiektu.

Wyciągi okularowe
Wspomnieliśmy o polu widzenia, więc należy powiedzieć jak ważna jest średnica wyciągu okularowego. Popularnym i w miarę dobrym standardem na świecie jest średnica wyciągu 1,25" (cala) czyli 31,7 mm . Spotyka się również wyciągi 24,5 mm - w małych, tanich, kiepskich teleskopach i raczej nie polecamy tego wyciągu! Istnieje również wyciąg 2"czyli 50,8 mm , jest on stosowany w lepszych amatorskich i profesjonalnych teleskopach. W większych teleskopach spotyka się też wyciągi 2,7" a nawet 4 calowe ale głównie z zastosowaniem do średnio-formatowej astrofotografii. Średnica wyciągu okularowego ma znaczenie w naszych późniejszych obserwacjach gdyż im większej średnicy wyciąg okularowy tym (po zastosowaniu dobrego okularu) możliwe większe pole widzenia. Osobiście polecamy tu jako minimum wyciąg o średnicy 31,7 mm lub nawet 2 calowy o średnicy 50,8 mm co daje nam szanse nabyć w przyszłości i używać lepsze i z szerszym polem widzenia okulary 2 calowe, co z kolei znacząco podnosi komfort prowadzonych przez nie obserwacji. W firmie "Astrokrak" 2 calowe, bezluzowe wyciągi już standardowo wyposażone są w tulejkę okularową 2" oraz redukcję z 2" na 31,7mm pokrytą szafirem, co zapewnia jej wysoką trwałość i estetykę. Jeśli dokupujemy okulary to należy zwrócić uwagę do jakiego wyciągu okularowego są przystosowane. Zazwyczaj napisane jest na okularze np. SP-40mm/31,7. Mówi to nam, że jest to okular Super-Plössla o ogniskowej 40 mm , przystosowany do teleskopu o wyciągu okularowym 31,7 mm . Warto tu zwrócić uwagę, że okulary z polem widzenia standardowo około 50° mieszczą się w oprawach 31,7mm do ogniskowych w granicach 25-28mm (potem następuje znaczne zawężenie ich pola idzenia, co nie ma dla nas najmniejszego sensu), a o ogniskowych ponad 30mm muszą już być wykonywane w oprawie 2", aby nie zawęzić ich pola widzenia. Jeszcze gorzej wygląda sprawa z okularami szerokokątnymi, bo przy polu widzenia okularu rzędu 70-80° w oprawie 31,7mm mieszczą się z ogniskową do 14-18mm, a te z większą ogniskową od 20mm muszą już być koniecznie w 2" oprawie! Oczywiście istnieje możliwość zastosowania okularu 31,7mm do 2" wyciągów, ale bez specjalnej przejściówki się nie obejdzie.

Ogniskowa i powiększenie
Przy omawianiu okularów nie sposób nie wspomnieć o ich doborze w zależności od ogniskowych i co za tym idzie powiększenia, co zostało już omówione przy poszczególnych typach okularów, oraz o doborze właściwego dla danego teleskopu zestawu powiększeń. Na początku tego tematu trzeba powiedzieć, iż istnieje pewna zasada której nie powinno się łamać: nie należy przekraczać powiększenia równego podwójnej średnicy wyrażonej w milimetrach naszego lustrzanego teleskopu i 2,5 krotnego w przypadku wysokiej klasy refraktorów apochromatycznych. Czyli jeśli mamy teleskop lustrzany o średnicy 100 mm to maksymalne powiększenie jakie możemy zastosować w naszym teleskopie wynosi 200x. Każde większe powiększenie będzie już nieefektywne - zmniejszymy jasność obrazu i nawet w dzień oglądając jakiś obiekt, będziemy mieli obraz tak ciemny, że nie będziemy mogli zidentyfikować szczegółów naszego obiektu. Prawa optyki są nieubłagane i zjawiska związane z falowym rozchodzeniem się światła (dyfrakcja) dadzą znać o sobie. Osobiście radzimy zostawić ok. 10% na wszelki wypadek. Czyli kupując teleskop 150 mm nie rzucajmy się na maksymalne powiększenie 300x, tylko na powiedzmy 250x - 270x. Praktyka wykazuje, że jest to powiększenie bliskie granicznemu w takim teleskopie. I jest kompletnym nieporozumieniem dawanie powiększenia 800x dla teleskopu o aperturze 150 mm ! (Tak robią niektóre firmy, zapewne z braku elementarnej wiedzy optycznej). Producent powinien wyposażyć nasz teleskop w co najmniej 2-4 okulary lub 2 okulary i Barlowa. Do uzyskania małego, średniego i dużego powiększenia.

Soczewki Barlowa
Warto na koniec wspomnieć o soczewkach Barlowa. Są one na polskim rynku bardzo popularne. Powód jest prosty, jeśli chcemy zastosować duże powiększenie w naszym teleskopie, to nie zawsze znajdziemy dobry, krótkoogniskowy okular na który nas stać. Nie zawsze też ogniskowa naszego teleskopu pozwala na uzyskanie odpowiedniego rozmiaru ciała niebieskiego na błonie fotograficznej lub detektorze cyfrowym. Soczewka Barlowa w zależności od rodzaju, zwiększa nam np. dwukrotnie powiększenie wypadkowe poprzez dwukrotne wydłużenie ogniskowej naszego instrumentu. Jednak nie należy zapominać, że zmniejsza to również jasność wypadkową obrazu. Dlatego należy wziąć to pod uwagę dobierając odpowiednią soczewkę Barlowa do swoich potrzeb. Jeśli możliwości techniczne na to pozwalają, to lepiej przy obserwacjach wizualnych zastosować jeden zwykły okular o odpowiedniej ogniskowej (choć nie zawsze), jest to dobra metoda na zmniejszenie światłosiły przy obserwacjach jasnych planet, wtedy gdy posiadamy instrument o dużej jasności. Na rynku obecnie jest bardzo dużo soczewek Barlowa, pamiętajmy więc aby kupować tylko dobre, czyli achromatyczne. Pamiętajmy również, że korekcja Barlowa jest optymalna tylko przy zaprojektowanej z góry jego krotności i dodawanie jakichkolwiek przedłużek woła o pomstę do nieba w optycznym światku. Jeśli już kupować soczewkę Barlowa, to koniecznie achromatyczną i o średnicy przystosowanej do naszego wyciągu okularowego i posiadanych okularów. O tym ile razy dany Barlow zwiększy nam obraz (wydłuży ogniskową) mówi krotność na nim. Po dołączeniu Barlowa 2x otrzymamy wypadkowe powiększenie też 2x większe. Są obecne na rynku specjalne soczewki Barlowa do parabolicznych Newtonów o światłosiłach od 1/4 do 1/7 usuwające z nich większość dokuczliwych aberracji jak koma i krzywizna pola, co pozwala je stosować do astrofotograficznych i profesjonalnych wizualnych zastosowań. Niestety te Barlowy jako sprzęt wysoko specjalizowany nie są uniwersalne i absolutnie nie nadają się przykładowo do refraktorów czy Cassegrainów.


Strona głównaStrona główna

Koszyk  

jest pusty